Sunday, July 3, 2016

Dai Awi, Awilung Thlahtlaengnak

Dai awi sim ham tueng tive ni Dai thlang eng nik awi awmloei soe thlang chang ak awi ce ni Dai awi a mueihna muengoi ni holona noeh nik awi nim mhih lovang ni tivik hue tinak ni. Ni Dai awina ammak awm awi toe thlang chang ak awina ni hona pa voei soe, cenamoe ni Dai awi na ak awm ce ni Dai awina ce ni hona bet voei u tinak ni. Ni Dai awina ammakawm toe thlang awi ni vat noeh nik awi a mueihna ni hona tha hue,cenamoe nik awina ak awm ce ni Dai awi na ni honak ce ni kho ni rham ni bae ni laa ni lungnak dangsak hue.
      Ve ak ka oehkoe a bet thlang awi moe ni Dai awi simnakna dangsak na awm hue. Ave naakoeh khawyah thlang awi ce ni Dai awi a mueihna ni honak awm hue. Tuhoeh ve (30) ak ka oehkoe Thlang chang ak awi moe ni Dai awi hmueihtehnak ni teok lah ve u.

(a) Ak tang= Hakha awi, A tang mi vialte rak put. Ang haeng = Dai awi. Ang haeng boeih holo boe. Ak tang (Hakha)=Ang haeng (Dai)
(b). A leng= Hakha awi; "A leng" ah ka chuak rih lai mu. Ak pung = Dai awi; Ak pungna cet lo cangvang boe. Tanghra camipaui “a leng” lei in a phi( Hakha) =Tangxa camingpoei ak pung nakoe eng phi hue(Dai),A leng (Hakha awi) = Ak pung (Dai awi)
(c).A phun phun= Hakha awi; Kan dawr ah thil “a phunphun” kan ngei e“,A phunphun” in bia chim hlah mu. Hakha awi a phun phun tive Dai awi natoe; A hoei hoei; A hoeisoep ti mueih nace ni hona hue. “A phun phun” na awi ti hue “a hoei hoei” na awi ti hue. A phun phun (Hakha awi) = A hoei hoei (Dai awi).
(c). A sullam = Na bia chim mi hi zeidah a "sullam" a si? Dai awi = Nak awi tive ii aw na "tingahnak" hue? A sullam (Hakha awi) = tingahnak (Dai awi)
(e). Bawm = Hakha awi; Ka dua rak ka “bawm" tuah mu. Bawng= Dai awi; Ka puei aw nik “bawng" lolah boe. Dai thlang eng ve “ nik pueilo, nik bawnglo, nik khunglo,.”ti mueih nace ni hona hue.Bawm (Hakha awi) = Bawng (Dai awi).
(f). Fiang = Hakha awi, Na fiang maw? Ti hue u. Ni Dai awi takna toe “ Nang coei aw?” ti hlue ni. Fiang=(Hakha awi)= Coei (Dai awi).
(g). Hman = Hakha awi; Na bia chim mi a “hman" ngai ee. Dai thlang eng “hman” tive Christmas nam “hman” hlue aw, yartpi nam “hman” hlue aw timueih nace nina hona hue. Nik awi tak natoe Christmas naak hona hlue aw? Yartpi naak hona hlue aw timueih nace ni hona hue. Honak, Thuem= Dai awi; Nak awiti “thuem" soeih hue. Hman (Hakha awi) = Thuem, (Dai awi).
(h). Hlen = Hakha awi; A dang in rakka "hlen" piak tuah mu. (Ni “hleng” pe nina ti hue), Thui = Dai awi; Ak chang eng ni "thui" lope lah boe. Hlen (Hakha awi) = Thui (Dai awi).
(i) Khamnak = Hakha awi= Jesuh Khrih Khamnak na ngei cang maw? Thongnak = Dai awi. Jesuh a thongnak naak sim aw? Khamnak(Hakha awi) = Thongnak ( Dai awi).
(j). Laksawng= Hakha; Khamhnak hi Pathian "laksawng" a si. Dai awi = Thongnak ve Khawsa "thaemyoepaek" ni. Laksawng (Hakha awi) = Themyoepaek (Dai awi).
(k). Leng = Hakha awi; keimah ka “Leng" rih lai mu. Plam= Dai awi; Kaa “plam" lo cangvang boe.Hoena naak “leng” hlue aw?( leng= hakha awi) Hoena naak “plam” hlue aw? Leng (Hakha awi) = Plam (Dai awi).
(khy). Miphun = Hakha awi; Kan “Miphun" kan dawt awk a si. Thlangphun = Nik "thlangphun"ni lungnak hamna awm hue. Miphun (Hakha awi) = Thlangphun     ( Dai awi).
(l). Mirang= Hakha awi; Hakha khieng “Mirang” ani ti ce Dai thlang eng awiloh amnisim noeh “Merang” ni ti hue. A takna toe ve mueih nani. Mirang = Hakha awi; "Mirang" pawl an ra ee, Dai awi = "Thlangbaok/English” khi law hue u. Mirang (Hakha awi) = Thlangbok (Dai awi).
(m).Myo=Kawl awi; Mandalay "Myo” Yangon Myo, Dai awi = Mandalay Mlueh, Yangon "Mlueh" Myo (Kawl or Mva) = Mlueh (Dai awi).Top of Form
(n).Ngam = Hakha aw, Na “ngam” tak maw? Ngam tive Dai awi natoe “Nakling aw, Naknget aw” timueih awi nace ni hona hue. Ngam = (Hakha awi) = Nget = (Dai awi).
            (o). Paa= Kawl awi or Mvaa awi; Nik awina toe “nangming ak "paa"   
            lo aw?     Thuum =Dai awi; Nangming ak "thuum" lo aw? Paa (Mvaa
             Awi) = Thuum (Dai awi)
(p). Prophet = English or thlangbaokkhi awi; (Profetkhi eng a tini, tinoeh nik awi a mueihna nina hona hue), Tawngha= Dai awi; Tawngha Isaiah, Tawngha Jeremiah, Tawngha Joel, Tawngha Isaiah eng Jesuh a thangnak hlue anak qoel oepchoeh hoh hue. Prophet (English awi) = Tawngha (Dai awi).
(q). Ralring = Hakha awi; "Ralring" te in um mu. Dai awi= A "oepchoeh" na awm boe.Dai thlang eng ve vemueihna ni hona hue; angpong cecana awm boe,a oepchoehna awm boe, Ngaithuel noeh awm boe, timueihna ni hona hue.Ralring (Hakha awi) = A oepchoeh (Dai awi).
(r). Ram = Hakha awi; Kan khua le kan “ram" caah thazang chuah u sih. "Rham" = Dai awi; Ni kho ni “rham" a hamna tha ni lo u seh. Ram (Hakha awi) = Rham (Dai awi). Anglak oehtoe ni Dai awi na ammang khawi a dawngoeh Hakha awi “ram” ve ni honak do hue; Dairam timueih oeh.
(rh). Rau = Hakha awi; Na “rau" ngai ee ka dua.Ni Dai thlang eng Hakha awi ni lo noeh “Rau” soeih huekte tinoeh nina hona khoei hue. Haeng = Dai awi; Haeng soeih huekte oe ka puei aw. Rau (Hakha awi) = Haeng ( Dai awi ).
(s). Rawk = Hakha awi; A “rawk" sual lai mu. (Rawk lo kom ee, nina ti hue), sae = Dai awi; Sae lo kom boe. Hakha awina “a Rawk sual lai” a ti ang yuengna ni Dai awi natoe; “Phleh lo kom” tinoeh awm ni hona tha hue.  Rawk (Hakha awi) = Sae (Dai awi).
(t). Rem = Hakha awi; Zeitindah nani “rem" maw? Rhoep= Dai awi; Imueihnaza naning “rhoep" aw? A rem khawh maw? Dai thlang eng awm, Ikoe mueihna ya ak “rem” aw? ni ti hue.Voeh ve ak dolo aw? Ak nep lo aw? Ni tinak hlue oeh ni Hakha awi “rem” ve ni honak hue. Rem (Hakha awi) = Rhoep (Dai awi).
(u) Sal = Hakha awi. Babilon san an tang lio ah. Tamna= Dai aw. Babilon tamna na ani awm hui oeh. Sal= Hakha, Tamna= Dai awi.

(v).Thawngpang= Hakha awi; "Thawngpang" a tha maw? Dai awi= "Awithang" ak do aw?Thawngpang (Hakha awi) =Awithang (Dai awi).
(w). Thlacam = Hakha; Pathian sin ah "thlacam" mu. Dai awi = Khawsa venna "cuekcah" boe. Khawsa venna cuekcahnak ni ta u seh. Khawsa venna cuekcaknak eng ni sim lo boe.Thlacam (Hakha awi) = Cuekcah (Dai awi).
(x).Thleidannak= Hakha awi, Mi phun “thleidannak” a tha lo. Veve ningnih Dai thlang engawm ni lonoeh “thleidannak koehta u, a thleidan kaana,” timueihna khawyahna nina hona hue. “Thleidannak” tive nimoeh Dai awi natoe “paekboenak” tingahnak ni. Thleidannak= Hakha awi, Paekboenak= Dai awi.
(y). Tlan= Doem awi; Zisuh lawng mi he “tlan" pon. (Jesuh eng ni tlankhi hoh hue, nina ti hue), Thong= Dai awi; Jesuh eng ni “thong" khi hoh hue. Tlan (Doem awi) = Thong (Dai awi).
(z). Vailamtah (Hakha awi), Cross (Thlangbok awi) = Kan Bawipa Zisuh Khrih "Vailamtah" ah kan caah a thi (Hakha awi) = Ni Boipa Jesuh Khrih "Banlamtung" oeh ni hamna thi hue. Vailamtah (Hakha awi) = Banlamtung (Dai awi).
(z-1). Zaum= Hakha awi; Kan" zuam" pi awk a si. Ni Dai thlang eng Hakha awi ni lo noeh ve mueihna nina hona hue; Ca zawm boe, ak nepna zawm nina ti hue.Ni Dai awina toe “Thaanak, rhernak, thaana boe, rherna boe timueihna ni hona hue. Thaanak= Dai Awi; Nik "Thaanak" puei a hamna awm hue. Zuam (Hakha awi) = Thaanak (Dai awi).
(z-2).Zumhnak= Zumhnak tive Hakha awi ni (Fek tein I zumh u sihlaw),Thlang vang engtoe amnisim noeh Zumnak moe Cangnak niti noeh pakhih nik bawk hue. Ace ce ammak thuem ni. Dai awina toe, Cangnak ni. Zumhnak (Hakha awi)= Cangnak ( Dai awi).

R = Calung Eng Ak Boet Awilung Congnak


r=awilohhawi ve IPA engtoe “rah” tinoeh awilohhawi cehpuei hue. Ace a dawngoeh thlangbaok / English eng awilohhawi a honaak moe a bet a lohanaak ni hutha hue. Ve “r” awilohhawi eng ak boet awilung ve India rhamna toe IPA awilohhawi lo unoeh ve mueihna hona hue u. Mhueihtehnaak: Manipur, Dimapur, Churachandpur, Rangpur, Mirpur, Sadar, Sherpur,Dispur,…Hmar, Cing-ir, Ar, Arnu, Arpa,... ti unoeh khawyahna hona hue u. Ve a boetnak “pur” ve ni Dai awi oeh awm “Tui pur hue, Tui a purnaak” tinoeh ni yawk tha hue.

Ar = Ka kut cimca eng ni ar hue oe. Ikoe nak ar aw?
Baer = Khoiphah eng ni baer phlakcan hue oe.
Bar = Bi toe poh bar bar vik hue.
Bir = Ikoe tisoe lam nak bir aw? Na hailam kho koek bir boe.
Boer = Kak boer ni thak lo. Thing hak boer lah e.
Buer = Nula do buer buer vik hue.
Car = Kak phla car hoh hue. Nak phla ham car lah e.
Cer = Ang cerna pil boe. Cersak boe.
Coer = Ikoe nak coer nakbah hue num e. A hoei coer hue.
Cor = Ikoe nak cor nak bah hue num e. Nasen I ak cor am qang aw?.
Cur = Maa tui eng cur kang vang ti hue.
Dar = Cet dar dar vik hue.
Daer= Thing hah hak daer lah. Voepuem toi koek daer boe.
Der = Voepuem toi koek der pe boe. Uu a khoo der pe boe.
Doer = Na puei doer lah. Thlang cu nawm doer a dap lor e.
Dor = Ak phoen tat dor dor vik hue. Nak phoen tat dor dor vik hue e.
Dur = Thlang awm aam dur aam derna oe.
Dur = Vawk thi hlan noeh ang xii tat dur dur vik hue.
Er = Thangbui a khui nuk er law hue.
Hiir = Soei hiir buh aa hlah u.
Hir = Na hap hir e. Nasencaa a hap hir pe.
Hlir = Nak kawpoek hlir hlir vik laek aw?
Hoer = Hoer doi law kopte sawrho koeh ao. Koeh hoer u boe.
Hor = Saksuk hor hue u. Rhoong hor hue u.
Huer = Kak phoen thet huer huer hue. Yu huer noeh ceh boe.
Hur = Vawkpa hur thaih thaih vik hue.
Huur = Huur dung toe thah soeih hue.
Ir = Cing-ir daa konna.Nasen ir uih uih vik hue.Uipa ir uih uih vik hue.           
Jer = Rho jer lah e. Maa’m cohnakna rho haa jer law lah boe.
Ker= Voepuem a ker eng aa kanglak hue. Boeicik a ker eng aa hue.
Khor = Khorvar soeih huekte oe. A khor a var tloekna koeh awm.
Khur = Tuhhi toe lo a hoei hoei khur kuei soeih hue.
Khyer = Khyerna amlaw hue.
Khyoer = Thing haih khyoer lah u boe.
Khyuer = Ka kut hling eng nik khyuer hue.
Kor = Ka uipa kor eng aa hue. Ka uipa a vuen kor ut ut vik hue.
Kuer = Vawk muei kuer hlah u. Ka hlueng ni kuer lah.
Lar = Mdaa hue lar lar vik hue.
Lir = Lir cum law kopte. Soeipa lir cum hue.
Loer = Na loernak toe Jesuh ni. Na loernak hlue ni na poek hue boe.
Lor = Lor mar soeih huek te. Nak poek lor aw?
Mar = Koeh lor mar e. Cet mar mar vik hue.
Meer = Lung eng ak cahna meer rhu boe. Ak dona meer rhu.
Mhloer = A soeipa mat toem mhloer hue.
Mor = Nak tangboet ak dona mor boe. Ak naana mor boe.
Mter = Nam mi mter lah.
Muer = Tuertuer muer hue. Saphlu eng mdek muer hue.
Mur = Maa khu hue mur lah e. Maa mur lah khu hue.
Nar = Narna thing va phui vang. Narna cet law cang vang.
Ner = Sangpho ak cipcana ner dik dik boe.
Noer = Ca ak dona noer boe. Kak ca nak noer aw?
Nor = Im nor boe. Kawngma boi nor boe.
Oer = Na puei koeh oer. Koeng oer rhu lonha amdo hue.
Or = Orlongna Ngamvang daa konna oe.
Par = Caang par law hoh hue.
Per = Ka kut rho eng nik per hue.
Phler = Rho phler naok naok vik hue.
Phoer =  Nasenkhi phi-phoer tum hue u.
Pir = Meh lung koeh pir unoeh xoisak hoei u boe.
Plor= A plor a hlai papaana oe.
Poer = Nasen aang poer poer vik hue.
Por = Soeipa am kha ang por por vik hue.
Puer = Thlang a haina nam mi koek puer e.
Pur = Orlong ve hoena a pur? Tui a purnakna kak cet ni.
Qar = Ainu taui tom noeh La sa qar qar vik hue.
Qer = Nasenkhi Cungqer cah mceep u noeh.Thing qer hue.
Qir = Caang huum moe chu aek qir kanglak vik hue.
Qor = Ui eng mdek qor hue. Qorche vatla tom hue.
Rhar = Ikoe nak poh rhar rhar vik aw?
Rhir = A rhirkhi buh do hlah u she.
Rhuer = Halaka vawkca nak rhuer veng aw?
Rhur = Ikoe nak kai rhur rhur vik aw?
Saar = Unum ang saar loih loih vik ace.
Sar = Koeh soe sar sar vik e. ikoe ak tii ak rhing sar sar vik aw?
Ser = Nasen koeh yuei ser ser vik u.A serna,serna tam vik hue.
Sor = A pakdoem thi soe tangka 10000 eng sor hue.
Sor = Nula ambang noeh rhing sor sor vik hue oe.
Sur = Soei rhui haa sur lo pe u.
Tar = Tar thah toe thuui soeih hue.
Thor = Soeikhi thor law nok nok vik hue u.Na lona pacueh thor laek?
Thur = Na im a si eng thur boe. Na khoo phayuksi eng thur boe.
Tir = Ikoe ang taui tir tir vik aw?
Toer = Na vawk aa, Na ai aa nuk toer lah e.Ka aa kak toer ni.
Tor = Mahtukhi vah tik usoe vahmaa tor pawng pawng vik hue.
Tuer = Tuertuercaa vangdong hue.
Tur = Ak phoen naa noeh tur hue hue vik hue.
Uer = Na puei koek uer. Thlang uer-aenak ve amdo hue.
Ur = Ci sangpho moe nga a urna ur boe.
Var = Varsam huekte. A var a sam papana oe.
Ver = Thlang koeh ver, Khoi eng ni ver hue.
Vir = A vir vir cana ni ka huh hue.
Vuer = A vuer vuerna ni ka huh hue.
Xar = Vahmaa xar kon hue. Aam sum ak xar anglakna koeh cet.
Xer = Na im na xer oehtoe hoenaya na sak hlue.
Xiing = Na kut jih oeh ak cahna xiir boe.
Xir = Xir eng caang aa kanglak vik hue.
Xoer = Vangnol vang xoer bet lah. Vangxoer bet lah e nang aw.
Xor = Atcak(Ancak) nuk xor lah boe.
Xuer = Ace mueihkhi koeh muei xuerna ka ti.
Xur = Ikoe nak xur num e. Ka puk ni xur hue.
Yar = Yarkhat ak puei ikoe nak poh aw?
Yoer = Phla rhui haa yoer law lah.Vomva ak khyi yoer pen pen hue.
Yor = Vawkthaa kee nueng a tuina yor kang hoh hue.
Yuer = Hlahon hah haa yuer law lah e.
Yur = Khoitui yur kangvang ti hue. Na tui yur kang hoh hue.

Calungkomnak (Vowel) Honak A Long A Lam.

a   = aisi than noek vai.
aa = aa hlue Khawsa seh.
ae = ae koeh vacet tla kopte.
ai  = ainu a caa’k khoen.
ao = aomnak Khawsa yawkdo paek.
au = auhkheng kho Dairam kho.
aw = awmhluenak ve Khawsa yawkdo paek ni.
e   =  el-bethel Khawsa im.
ee =  eem a cong kaa hatoe amni sim.
ei  = ei vai phi sui vai ngaih ki.
eo = eomnak ve ngaihunak laek ni.
eu = eum, oeih kang ya ni.
i    = ihnak toe thaawmnak ni.
ii   = iikoenum nati hue.
o   = orlong tui nga daanak.
oe = oekrhunak eng kho amkhah.
oi  = oici Li, Tuili xoi.
oo = oolong Taluk lakphaktui.
u   = ukkung laek eng rham dosak.
ua = uak thlang om thlang do toe puei laek ni.
ue = uepawmna rham rhuikung.
ui  = uinu do eng a caa khoen.
             uu = Uu ya khin ak lo.

Awilung Honak A Long A Lam

1. Calung ang kopkhi: Ca ni yawk oeh awilung a hai oeh calung pakhih ang kopkhi toe: Ch, Hl,Hm,Kh, Ng, Ph, Pl,Th,Tl vetloek ni.

Ch = Thaem ak chang chang holo boe.
Hl =  Nang voeilo oehtoe vetung hlat lo boe.
Hm= Hmawlongna  vai ka nuk khong ni.
Kh = A lona khur kuei hue.
Ng = I ak-oeih ni ti soe ngaang hlaang hue.
Ph = A Lona phla da hue.
Pl =  Na Vawk thlaa plan tur tur vik hue.
Th = Dai thlang boeih eng Dai ca a sim ngah hue.
Tl =  Pakdoem ak tlak se lo hoh hue.

2.Calung pakthum angkop: Ca ni yawk oeh awilung a hai oeh calung pakthum angkop toe; Thl = Thlak don hue. Thlang, thlim, Phl= Thlang     Phli lo hue u…

Thl =Thlangxing, Thlak don hue, Thlim him hue u,
Phl = Thlang phli law hue,Phlokplik phlokplak , Phloiphli phloiphla,
          Phlang aomnak jael hue. Phleng toe a boina aop kon soe.

3.Calung angyuengna ni honak calungkomnak:Ca ni yawk oeh ve awilung ahai oeh ni honakkhi toe calung (Consonant) doeng amni noeh calungkomnak(vowels) awm ni hona hue. Buh ae / aa/aai/ ei lo.

a= Amsim nueng, amya nueng, amawm hue, amti nueng…
e= thing ek hue, thing ni vak ek seh boe.
i= Ikoe nakti aw, ikoeih, ikaw nu nati, iplo cang vang,..
u= Uu ya ak lo, ukkhin pa aw, ukkung boi, um ak hue…
ae= Buh ae lo, aek thu hue,…
au= Khoitui taui hue.
ao= Aomnak, aok aa, aop hue,.. 
ai= Ai ae hue, Ai khoong hue, Buh ai lo, Ai Mueh..
ei= Buh ei lo.
ui= Ui buh aa hue,
oe= Oe, oei, oeih , oepchoeh na awm boe, oekrhu hue,…
ue= uepnak awm hue, uepawm hue, uem hue nueng,..
aa= Buh aa lo, aa aamsim nueng, aamoei aamsim hue nueng,…
ii= ii ae, ii ya nati, ii nakqo rha ni, ii vai a cuncu ak ti rha ni,...Vekkhi ve calungkomnak calung angyuengna ni honakkhi na awm hue.

4. Awilung a boetnak Calungkhi: Ca ni yawk oeh ni yawk awilung ak boetsak calungkhi ve khawyah amnita hue. Abet nitaak toe; H, K , L , M , N , P , R, T , Ng ve tloek ni. Hmueihtehnak; 
H= A ngah ngahna ti hue.
K= Tlak oeh hangkai hue. Lok-aa kap hue u. 
L = Nasen caa val law tha hoh hue.
M = Rhui ha hlam lo hue. Ka imna plam lo lor boe.
N = An neng hue u.
P = Congbai lep hue u.
R = Caang nanik ar hohkhi aw? Imueih na naak lor naak mar num e.
       Ka kut ni ar hue. Di naak ar lo hlue aw? Caang naak ar aw?
T = Koeh va cet lot lot e. Lot imkhui kho khawsa eng lungna hue.
Ng = Baang kangvah hlue Ngang dikdik hue nueng.

Dai Ca Awilung Komnak

Awilung Komnak (Dai ca awilung eng a cehhawi moe awilohhawi congnak a konglam. Awilung a hoei ve ikoe mueihna num ni honak hlue tive ak ka oehkoe komnak eng dangsak hue).
A= Aisi Pihla Khawsa seh.
B= Baibul ca Xingnak awi.
C= Congnak toe simnak ni.
D= Dairam tlang ka lungnak.
E= Esther boinu boi uep awm.
F= Faroh Khawsa rhal.
G= Galali tui, tuili dung.
H= Hihdamnak lungsuem toe simpoenak ni.
I= Ih tuinak toe sadipnak ni.
J= Jesuh Khrih thongkung Boi.
K= Khawsa a hoei septakung.
Khy=Khyangxing hamma Jesuh lo khue.
L= Lungnak toe rhoepnak ni.
M= Mosi Khawsa thlang rhuikung.
N= Noah Khawsa thlang uep awm.
O= Oekrhunak eng kho amkhah.
P= Pa Khawsa lungnakkung.
Q=Qoelthaernak ve amdo hue.
R= Rangon mlueh Kawl khonu.
Rh= Rhennak awithang Khawsa’k awi.
S= Suen awi toe awicueih ni.
T= Tuinu yamaa Nganu im.
U= Ukkung laek eng khorham do sak.
V= Voek rhunak toe simrhunak ni.
X= Xingnak awithang Khawsa awi.
Y= Yawkdonak thlang boeih eng ngah.
Z= Zet ve calung a boetnak.