Monday, September 12, 2016

Phl moe Thl eng cut noeh r eng ak boet congnak (Dai Ca)


phla     phlar     phlar                   thlar     thlar       thlat    thlang
phle     phler     phler                   thler     thler       thlet    thleng
phli      phlir      phlir                     thlir      thlir        thlit     thling
phlo     phlor     phlor                   thlor     thlor       thlot    thlong
phlu     phlur     phlur                   thlur     thlur       thlut    thlung
phlae   phlaer   phlaer                 thlaer   thlaer     thlaet  thlaeng
phlai    phlair    phlair                   thlair    thlair      thlait    thlaing
phlao   phlaor   phlaor                 thlaor   thlaor     thlaot   thlaong
phlau   phlaur   phlaur                 thlaur   thlaur     thlaut   thlaung
phlei    phleir    phleir                   thleir    thleir      thleit    thleing
phloi    phloir    phloir                   thloir    thloir      thloit    thloing
phlui    phluir    phluir                   thluir    thluir      thluit    thluing
phleo   phleor   phleor                 thleor   thleor     thleot   thleong
phleu   phleur   phleur                 thleur   thleur     thleut    thleung
phloe   phloer   phloer                 thloer   thloer     thloet   thloeng
phlue   phluer   phluer                 thluer   thluer     thluet   thlueng
phlaa   phlaar   phlaar                 thlaar   thlaar     thlaat   thlaang
phlee   phleer   phleer                 thleer   thleer     thleet   thleeng
phlii     phliir      phliir                   thliir      thliir       thliit     thliing
phloo   phloor   phloor                 thloor    thloor    thloot   thloong          
phluu   phluur   phluur                 thluur    thluur    thluut   thluung
             phlaw  phlawr   phlawr                thlawr   thlawr    thlawt   thlawng          

Calung Pakhih Eng ak Cut Calungkomnak

       Ch,      Hl,    Hm      Kh,     Ng,     Ph,    Pl,      Th,    Tl
a     Cha     Hla   Hma    Kha    Nga    Pha   Pla     Tha   Tla
e     Che     Hle   Hme    Khe    Nge    Phe   Ple     The   Tle
I      Chi      Hli    Hmi     Khi     Ngi     Phi    Pli      Thi    Tli
o     Cho     Hlo   Hmo    Kho     Ngo    Pho   Plo    Tho   Tlo
u     Chu     Hlu   Hmu    Khu     Ngu    Phu   Plu    Thu   Tlu
ae   Chae  Hlae Hmae   Khae Ngae  Phae  Plae  Thae Tlae
ai    Chai    Hlai   Hmai   Khai   Ngai   Phai  Plai    Thai   Tlai
ao   Chao  Hlao  Hmao  Khao Ngao  Phao Plao  Thao Tlao
au   Chau  Hlau  Hmau  Khau Ngau  Phau Plau  Thau Tlau
ei    Chei    Hlei   Hmei   Khei   Ngei   Phei  Plei   Thei   Tlei
oi    Choi    Hloi   Hmoi   Khoi   Ngoi   Phoi  Ploi   Thoi   Tloi
ua   Chua  Hlua  Hmua  khua  Ngua  Phua Plua  Thua  Tlua
ui    Chui    Hlui   Hmui   Khui   Ngui   Phui   Plui  Thui   Tlui
eo   Cheo  Hleo   Hmeo  Kheo Ngeo  Pheo  Pleo Theo Tleo
eu   Cheu  Hleu  Hmeu  Kheu  Ngeo  Pheo  Pleo  Theu  Tleu
oe   Choe  Hloe   Hmoe  Khoe  Ngoe  Phoe  Ploe Thoe Tloe
ue   Chue  Hlue   Hmue  Khue  Ngue  Phue  Plue Thue Tlue
aa   Chaa  Hlaa   Hmaa  Khaa  Ngaa  Phaa  Plaa Thaa Tlaa
ee   Chee  Hlee   Hmee  Khee  Ngee  Phee  Plee Thee Tlee
ii     Chii     Hlii     Hmii     Khii     Ngii    Phii     Plii   Thii   Tlii
oo   Choo  Hloo   Hmoo hroo Khoo  Ngoo  Phoo  Ploo Thoo Tloo
uu   Chuu  Hluu   Hmuu hruu Khuu  Nguu  Phuu  Pluu Thuu Tluu

aw   Chaw  Hlaw Hmaw hraw Khaw Ngaw Phaw Plaw Thaw Tlaw

Calungkomnak Eng ak Cut Calungkom Congnak


       H         K          L          M         N         P       R      T        Ng
a    ah        ak        al         am        an        ap     ar      at       ang
e    eh        ek        el         em        en        ep     er      et       eng
i      ih         ik         il          im         in         ip       ir       it         ing
o    oh        ok       ol         om        on         op     or      ot       ong
u    uh        uk       ul         um        un         up     ur      ut       ung
ae  aeh      aek     ael       aem      aen       aep   aer    aet     aeng
ai   aih       aik       ail       aim        ain        aip    air      ait      aing
ao  aoh      aok     aol       aom      aon       aop   aor     aot    aong
au  auh      auk     aul       aum      aun       aup   aur     aut    aung
ei    eih      eik       eil        eim       ein        eip    eir       eit     eing
oi    oih      oik       oil        oim       oin        oip    oir       oit     oing
ui    uih      uik       uil        uim       uin        uip    uir      uit     uing
eo   eoh    eok      eol       eom      eon       eop   eor    eot    eong
eu   euh    euk      eul       eum       eun        eup   eur   eut     eung
oe   oeh    oek      oel       oem      oen       oep   oer    oet     oeng
ue   ueh    uek      uel       uem      uen       uep   uer    uet     ueng
aa   aah    aak      aal       aam      aan       aap   aar    aat     aang
ee   eeh    eek      eel       eem      een       eep   eer    eet     eeng
ii       iih       iik       iil          iim         iin         iip     iir       iit       iing
oo   ooh    ook     ool        oom      oon       oop   oor    oot    oong
uu   uuh    uuk     uul        uum      uun       uup   uur    uut    uung
aw   awh   awk    awl       awm      awn      awp   awr   awt    awng

Awilung Komnak

Awilung Komnak (Dai ca awilung eng a cehhawi moe awilohhawi congnak a konglam. Awilung a hoei ve ikoe mueihna num ni honak hlue tive ak ka oehkoe komnak eng dangsak hue).
A= Aisi Pihla Khawsa seh.
B= Baibul ca Xingnak awi.
C= Congnak toe simnak ni.
D= Dairam tlang ka lungnak.
E= Esther boinu boi uep awm.
F= Faroh Khawsa rhal.
G= Galali tui, tuili dung.
H= Hihdamnak lungsuem toe simpoenak ni.
I= Ih tuinak toe sadipnak ni.
J= Jesuh Khrih thongkung Boi.
K= Khawsa a hoei septakung.
Khy=Khyangxing hamma Jesuh lo khue.
L= Lungnak toe rhoepnak ni.
M= Mosi Khawsa thlang xuikung.
N= Noah Khawsa thlang uep awm.
O= Oekrhunak eng kho amkhah.
P= Pa Khawsa lungnakkung.
Q=Qoelthaernak ve amdo hue.
R= Rangon mlueh Kawl khonu.
Rh= Rhennak awithang Khawsa’k awi.
S= Suen awi toe awicueih ni.
T= Tuinu yamaa Nganu im.
U= Ukkung laek eng khorham do sak.
V= Voek rhunak toe simrhunak ni.
X= Xingnak awithang Khawsa awi.
Y= Yawkdonak thlang boeih eng ngah.

Z= Zet ve calung a boetnak.

Calung Noernak


        A     a     aw           [a, É‘:]
        B     b     bay          [bi:]
        C     c     say           [si:]
        D     d    day          [di:]
        E     e     ey            [e:]
        F     f      eff           [É›f]
        G     g     gye         [gei:, ʤi:]
        H    h     eitch       [eiʧ, ɪʧ]
        I      i      ih             [i:]
        J      j     jye            [ʤei]                                             
             K     k     kye          [ke:]
       L      l     ell             [É›l]
       M    m   em            [É›m]
       N     n    enn           [É›n]
       O     o    ou             [o:]
       P      p    pay          [pi:]
       Q     q     qah          [qah] (veve thlangbokkhi awiloh moe ammueih hue)
       R      r      arr          [ar]
       Rh    rh   rhah       [rhah] (Veawm thlangbokkhi awiloh moe ammueih hue)
       Khy khy  khyah   [khyah] (veve awiloh thai ni)
       S       s       ess        [É›s]
       T       t        tay        [ti:]
       U      u       u             [ju:]
       V       v       vi            [vi: ]
       W     w      w            [d^blju:] (Veve calungkomnak a konglam oeh teoklah u)
        X       x      xah        [xah] (Veve thlangbokkhi awiloh moe ammueih hue)
        Y       y       yah       [yah] (veve thlangbok awilohhawi moe ammueih hue)

        Z       z       zet         [dzÉ›t] (veve Dai oehtoe amni hona ngai hue u)

Saturday, September 10, 2016

U Ak Awi Aw Dai Awina Ni Honak Hlue

Single Tree Grows 40 Kinds Of Fruit
Many Kinds of Fruit Grows Single Tree (100 Kinds of Dialect one Dai)

U ak awi num Dai awina ni honak hlue, U ak awi num Dai awi ani ti u, U ak awi num Dai awina ni poh kom? Vemueih awi doernak ve khawrhuet oeh yanoeh hu hoh hue nueng. Dai thlang eng bae khawyah ni taak a dawngoeh thlangboeih eng Dai pumoet hamna ngah moe usoenum anik kaangkhina nik awi a haanak ak cam eng ni amni pumoet tha hue. Ace a dawngoeh " U ak awi num Dai awina ni honak hlue?"

Dai awi ve ang mueih khawyah a awm amueihna, ammang mueih khawyah awm hue. Ang mueih toe ikoe amxe kom soetoe, ammang mueih eng ve ni Dai thlang pumoetnak anik xesakkhina awm hue. Nuettahnak oeh,“Kha, Khai, Khei, Sei, Soei, Huengnak, Xingnak, Xuengnak, khyuengnak, aa,ae,ai,ei" vemueihkhi ve ak lohana awm hue.

Dai awi ve hmueihtehnak oeh" Buh aa, Buh ae,Buh ai, Buh ei- 'aa, ae, ai, ei" ti mueihna ce ak lohana awm hue. Avoeh ve u ak bae num ni honak hlue, aa num ni honak hlue, ei num ni honak hlue, ae num ni honak hlue, ai num ni honak hlue? Thlang ak doem eng a honak ni tinoeh, ak doem eng ang hatlaknak a mueihna " ei" ve ni honak mantoe" aa , ai, ae" ak tikhi a bae vetoe ak thi ni, va rhaeng seh ni tinak ni. Buh "ei" ak ti eng Buh " aa, ae, ai" ak tikhi bae ve husit noeh amoeh ak awi doengca " ei" tive a lungnak mantoe imueih aw? Khobin rham hoh hue. Acoeh toe vemueihna ak loha ammak sava Dai bae ve ikoe mueihna ni poh hlue? U ak awi aw Dai awi ni ti hlue? Ak doem eng a kut hlaer seo(Vote) noeh a noeng ce Dai awina ni honak hlue huvoei aw? Thlangboeih eng ani bae ce hul boeih hue u, ikoe mueihna ni poh hlue? Imueihna a kutoet hlue tha? Pumoetnak hamna khobin rhamthai hoh hue!

Kamoeh eng ka huhnak oehtoe "aa, ae,ai,ei"khi ve ning yarhusim boeih hue u, ikoe awm a xenak amawm hue. A yawkna yawm ni yawk tha hue, ang yak na yawm ning yarhusim hue, a kueinak amawm hue. Nik awi awina ni yawk soe do hlue soeih hue tice ka poeknak ni.

Cenamoe nik awilung ni yawknak tha a hamna " calung" imueihnum ni honak hlue ti toe; tuhdoena ni suui u, Rh, Q, Khy, X ve pupphli ni. Vemueih thlangbaok awina " Velar moe Uvular" ani ti u, nik daang eng a cehpuei Dai awi, Thlangbaok calung eng amni yawktha doeng ve ni suui mantoe a heun toe a kueinak am awm hue ti hue nueng. Ave ni bae awm loei soe, amni yawktha ve calung ang mueihnak a ham doengna kawpoek ni taak mantoe thuem hlue soeih hue.

Ve Amerika rhamna koe thingkung mat eng ak loha thah 40 na ak thah a kong poek lah! Thingkung mat eng ak thah 40 na ak thah amueihna, Dai thlang toe awi 40 nak oeh ak doemna ak thah cee ce, a kungmatna poh hamna ning caa mantoe ammak nep hlue aw. Ak kaa nakoe mueihlip teoklah u, thingkung mat 40 ak loha 40 na ak thah!

"Single Tree Grows 40 Kinds Of Fruit,but 100 kinds of diversity dialect one Dai"

"Syracuse University Professor Sam
Van Aken is the proud father of a single tree that grows 40 types of fruit. The artist's rendering of his creation is getting attention worldwide, CBS News correspondent Jeff Glor, and CNET by Sam Van Aken.The Tree of 40 Fruit has been growing for nine years.The tree contains 40 varieties of peaches, apricots, cherries, nectarines and European plums that date back to the 17th and 18th century."

Ca ak noerkhi boeih nanik khan oeh jelnak ta hue nueng. Pa Khawsa eng yawkdonak ni pekkhi seh.

Sunday, July 3, 2016

Calungkom Congnak

      Ni Dai ca calung imueihna num nim kom hlue ti a konglam ve ni teok lah ve u.Calung moe Calungkomnak nim kom oehve ak choei oehkoe awilohhawi ni sim oehtoe a kueinak amawm hue. Ace mueihna nim komnak tha a hamna ak choei oehkoe Calungkhi ce awilohhawikhi ak soepna yawkna awm hue. Ace doeng amkhoek noeh Calungkomnak (Vowels) noernak a long a lam awm ang coeina yawksihna awm hue.

      Ve calung kom congnak oeh ve B C D F G H J K L M N P R Rh Q Khy  S V W X Y khieng cutnoeh calungkomnak eng ak boet moe imueihna num nim kom hlue tinak a kong ve ak kaai oeh yawkna awm hue.Ak cer cana voehkoe am komnak a long a lam ce ni teok lah ve u.

(I).Calung moe Calungkomnak
Ba  Ca   Da  Fa  Ha  Ja  Ka  La  Ma  Na  Pa  Qa  Ra  Rha   Khya Ta Va  Xa Ya.

Be  Ce  De  Fe  He  Je  Ke  Le  Me  Ne  Pe  Qe  Re  Rhe  Khye Te Ve  Xe Ye.

Bi  Ci Di  Fi  Hi Ji  Ki  Li  Mi  Ni  Pi Qi Ri  Rhi  Khyi  Ti  Vi Xi Yi.

Bo  Co  Do  Fo  Ho  Jo  Ko  Lo  Mo  No  Po Qo  Ro  Rho  Khyo To  Vo Xo Yo.

Bu  Cu  Du  Fu  Hu   Ju   Ku   Lu   Mu   Nu  Pu  Qu   Ru   Rhu    Khyu  Tu  Vu  Xu  Yu.

Bae  Cae  Dae  fae  Hae  Jae  Kae  Lae  Mae  Nae  Pae Qae  Rae   Rhae Khyae  Tae  Vae Xae Yae.

Bau  Cau  Dau  Fau  Hau  Jau  Kau  Lau  Mau  Nau  Pau  Qau Rau Rhau Khyau  Tau  Vau Xau Yau.

Bai  Cai  Dai  Fai  Hai  Jai  Kai   Lai  Mai  Nai  Pai Qai  Rai  Rhai  
Khyai Tai Vai Xai Yai.

Bao  Cao Dao  Fao  Hao  Jao  Kao  Lao  Mao Nao  Pao Qao   Rao Rhao Khyao  Tao  Vao Xao Yao. 

Bei  Cei  Dei  Fei  Hei  Jei  Kei  Lei  Mei  Nei   Pei  Qei    Rei  Rhei Khyei  Tei  Vei Xei  Yei.

Boi  Coi  Doi  Foi  Hoi  Joi  Koi  Loi  Moi  Noi  Poi  Qoi     Roi  Rhoi   Khyoi  Toi  Voi Xoi  Yoi.

Bua  Cua  Dua  Fua  Hua  Jua  Kua  Lua  Mua  Nua  Pua  Qua Rua  Rhua  Khyua  Tua  Vua  Xua Yua.

Bui  Cui  Dui  Fui  Hui  Jui  Kui  Lui  Mui  Nui  Pui  Qui Rui   Rhui    Khyui  Tui   Vui  Xui  Yui.

Beo  Ceo  Deo  Feo  Heo  Jeo  Keo  Leo  Meo  Neo  Peo Qeo  Reo  Rheo  Khyeo  Teo  Veo Xeo  Yeo.

Beu  Ceu  Deu  Feu  Heu  Jeu  Keu  Leu  Meu  Neu  Peu Qeu  Reu  Rheu  Khyeu  Teu  Veu  Xeu  Yeu.

Boe  Coe  Doe  Foe  Hoe  Joe  Koe  Loe  Moe  Noe  Poe  Qoe  Roe  Rhoe  Khyoe  Toe  Voe  Xoe Yoe.

Bue  Cue  Due  Fue  Hue  Jue  Kue  Lue  Mue  Nue  Pue  Que   Rue  Rhue Khyue Tue  Vue  Xue  Yue.

Baa  Caa  Daa  Faa  Haa  Jaa  Kaa  Laa  Maa  Naa  Paa   Qaa   Raa  Rhaa   Khyaa  Taa  Vaa Xaa  Yaa.

Bee  Cee  Dee  Fee  Hee  Jee  Kee  Lee  Mee  Nee  Pee Qee     Ree  Rhee   Khyee  Tee  Vee  Xee  Yee.

Bii Cii Dii Fii Hii Jii  Kii  Lii Mii  Nii Pii Qii Rii  Rhii Khyii Tii  Vii  Xii Yii.

Boo  Coo  Doo  Foo  Joo  Hoo  Koo  Loo  Moo  Noo  Poo  Qoo   Roo  Rhoo  Khyoo  Too  Voo  Xoo  Yoo.

Buu  Cuu  Duu  Fuu  Juu  Huu  Kuu  Luu  Muu  Nuu  Puu  Quu     Ruu  Rhuu    Khyuu  Tuu  Vuu  Xuu  Yuu.

Baw  Caw  Daw  Faw  Jaw  Haw  Kaw  Law  Maw  Naw  Paw Qaw   Raw  Rhaw   Khyaw  Taw  Vaw  Xaw  Yaw. 
Awi ang Mueih Kawkalhkhi- Chin khui oehkoe awikhi ve ak looha a awm a mueihna ang mueih khawyah awm hue. Ace mueihna ang mueih kawkalhkhi ce voeh ve a bet dangsakna awm hue. Ave mueihna English/ thlangbaok awi moe awm ang lak oehtoe nik awi ve ang mueihnak awm hue, e.g: Pa Pa, Leach(Thlangbok awi), Pa Pa, Lir ( Dai/ Chin) awi na ni hona hue.

 
 Dai         Batu       Muen      Hakha      Falam           Tidim        Mizo 
Aan        Aan         Aan       Tihang       Tihang          Tuihang     Chawhmeh      
Aek          Aek         Aek         Ek               Ek               Ek               Ek    
Ai, Oi       Ai            Ai            Ar               Ar               Aak              Ar
An /Aan    An           An           An              An              Meh             An      
Anhah       Anhnah    An’nghah  Anhnah      Anhnah       Anteh dulh  Anhnah
Buh           Buh         Buh         Rawn          Rawn          An               Chaw
Cim           Cim         Cim        Cim            Cim             Cim              Cim
Haam        Haam       Haam      Haam          Haam           Haam           Haam   
Ha             Ha           Ha           Ha              Ha                Ha               Ha  
Hai            Hai          Hai          Hmai         Hmai            Mai              Hmai  
Im             Im           Im            Inn              Inn              Inn               Inn
Kaa/ai,kei  Kai          Kei          Kei              Kei              Kei              Kei
Ka Na       Ka mana  Ka Na       Ka Nau        Ka Nau       Ka Nau        Ka Nau
Ka Nu       Ka Nu     Ka Nu      Ka Nu         Ka Nu         Ka Nu         Ka Nu  
Ka Pa        Ka Pa      Ka Pa       Ka Pa         Ka Pa          Ka Pa           Ka Pa
Kho           Kho        Kho          Khua           Khua           Khua           Khua           
Khuh        Khuh       Khuh        Khuh           Khuh           Khuh           Khuh  
Kut           Kut          Kut           Kut              Kut              Kut             Kut   
Lam          Lam        Lam          Lam            Lam            Lam             Lam
Lir             Lir          Lir             Lir              Lir               Lir               Lir
Lo             Lo           Lo             Lo               Lo               Lo               Lo
Maa/mei   mhai        Mei           Mei            Mei             Mei              Mei
Maa khu   mhai khu   Mei khu    Mei khu      Mei khu        Mei khu      Mei khu
Mik           Mik         Mik          Mik             Mit              Mit              Mit  
Ming         Ming       Ming        Min             Min             Min             Hming
Mdek        Laai        Mdek        Lei              Leei             Lei               Lei
Mla           Lai           mlei         Lei             Lei              Leii              Lei            
Min           Min         Min          Min              Min            Min              Min
Nang         Nang       Nang        Nang           Nang           Nang            Nang
Nga           Nga         Nga          Nga             Nga             Ngasa          Sangha   
Nu             Nu           Nu           Nu               Nu               Nu               Nu   
Nula          Hula       Ngla          Ngaknu        Ngaknu      Nungak       Nula  
Pa              Pa           Pa              Pa                 Pa               Pa               Pa
Sa              Sa           Sa              Sa                 Sa              Meh             Sa   
Soei/Sei    Saei         Sei             Sia               Sia              Sial             Sial
Sakkhi       Sakkhi    Sakkhi       Sakkhi         Sakkhi        Sakkhi         Sakkhi
Tar            Tar          Tar             Tar              Tar              Tar               Tar
Tui            Tui          Tui             Ti                 Ti               Tui               Tui
Ui              Ui           Ui               Ui                Ui               Ui                Ui
Vawk        Awk        Vawk         Vawk          Vawk          Vawk          Vawk
Voeih        Voeih      Veih           Voih            Veih           Veih            Voih
Yoong       yoong     Yoong        Yoong         Yoong        Yawng        Yawng

                                   
      Veve Dai awina ni honakkhi moe thlang chang ak awi ang mueihnak a konglam a bet dangsaknak ni. Thlang chang ak awikhi moe ammang mueih khawyah a awm a mueihna ang mueih ve hmueihtehnak oeh: Min, Cim= Min cim hue, Maa Khu hue ti mueihna ang mueihna ve khawyah awm hue.